96 năm đã trôi qua, song tiếng trống lệnh của buổi sáng 16-7-1930 vẫn vang vọng hào hùng trong tâm khảm những người con Ninh Hòa. Đó không chỉ là âm thanh của một cuộc xuống đường, mà còn là tiếng nói quật khởi của những con người vùng lên từ trong áp bức, khẳng định ý chí độc lập, tự do và khát vọng làm chủ vận mệnh dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng.

Đầu những năm 30 của thế kỷ trước, cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản dội đến Đông Dương, đẩy ách áp bức của thực dân, phong kiến lên đến cực điểm. Tại Khánh Hòa, sống dưới ách áp bức nặng nề của thực dân phong kiến, với tình yêu quê hương, với ý chí mãnh liệt, lòng khát khao độc lập, tự do đã hun đúc cho Nhân dân Khánh Hòa lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần đấu tranh kiên cường bất khuất. Truyền thống yêu nước đó là điều kiện thuận lợi để truyền bá chủ nghĩa Mác - Lê nin.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, ngày 24-2-1930, Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa chính thức được thành lập đã kịp thời nắm ngọn cờ lãnh đạo phong trào cách mạng. Hưởng ứng cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh, Tỉnh ủy lâm thời sáng suốt chọn Tân Định làm nơi phát động, bởi đây là địa bàn phong trào mạnh nhất, với 20 đảng viên và hơn 500 hội viên quần chúng ở Hòn Khói, Suối Ré, Xuân Hòa, Mỹ Hiệp.

Tranh cuộc biểu tình ngày 16-7-1930 của Nhân dân huyện Tân Định.

Ngày 12-7-1930, Tỉnh ủy Khánh Hòa chỉ thị chính thức cho Đảng bộ huyện Tân Định tổ chức cuộc biểu tình. Huyện ủy triệu tập các bí thư khu vực đến nhà đồng chí Lê Dung - Tỉnh ủy viên lâm thời phụ trách Đảng bộ huyện (nay là nhà số 214 đường Trần Quý Cáp, phường Ninh Hòa) họp từ nửa đêm 13-7 đến sáng 14-7.

Đúng 5 giờ sáng 16-7-1930, từ chân núi Ổ Gà phía đông làng Cây Chò, dòng người rầm rập xuống đường trong khí thế sục sôi. Đi đầu đoàn biểu tình là 5 phụ nữ: Nguyễn Thị Miến, Nguyễn Thị Chuột, Nguyễn Thị Thích, Mai Thị Tý và Huỳnh Thị Sương. Các chị thay nhau giương cao ngọn cờ và giục vang trống lệnh, dẫn dắt quần chúng tiến lên. Đi sau là công nhân làm muối, đánh cá, nông dân, thợ thủ công, những người buôn bán nhỏ... Đoàn biểu tình mỗi lúc một đông thêm. Đến huyện lỵ Tân Định số người đã trên 1.000 người. Các khẩu hiệu "Đả đảo đế quốc Pháp và Nam triều phong kiến", "Giảm sưu, giảm thuế", "Ủng hộ phong trào công nông Nghệ - Tĩnh" vang dội theo từng nhịp trống. Đoàn biểu tình đứng kín trước sảnh đường, đồng chí Dương Chước và 2 tự vệ bước vào công đường đưa bản yêu sách cho viên tri huyện và nói rõ ý nghĩa, mục đích và yêu sách của cuộc biểu tình. Với khí thế áp đảo, đoàn biểu tình vây huyện đường, phá nhà giam, giải phóng tù chính trị, buộc tri huyện Đinh Bá Cẩn ký nhận bản yêu sách cách mạng của Nhân dân.

Cuộc biểu tình ngày 16-7-1930 là cuộc đấu tranh chính trị quy mô lớn đầu tiên ở Khánh Hòa và Nam Trung Bộ, giáng đòn bất ngờ vào bộ máy thống trị đế quốc, phong kiến, góp phần châm ngòi cho cao trào cách mạng 1930 - 1931 cả nước. Hơn thế, thắng lợi ấy chứng minh bản lĩnh của một Đảng bộ vừa ra đời đã đủ sức lãnh đạo quần chúng, khẳng định lòng yêu nước nồng nàn của Nhân dân đã tìm thấy con đường cách mạng chân chính.

Với ý nghĩa đặc biệt quan trọng của sự kiện lịch sử này, ngày 17-12-2002, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Khánh Hòa đã quyết định lấy ngày 16-7 hằng năm là Ngày truyền thống đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và Nhân dân tỉnh Khánh Hòa.

Sau cuộc biểu tình, mặc dù bị đàn áp nặng nề, các đồng chí đảng viên Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa vẫn giữ vững khí tiết của người cộng sản. Theo lời kể của đồng chí Y Bih Alêô, nguyên Phó Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, khi đồng chí còn làm Giám thị tại Nhà tù Buôn Ma Thuột giai đoạn 1930 - 1931, có lần đi nhận tù nhân chính trị tại Nhà ga Ninh Hòa: "Lúc lên xe đi đày, các đồng chí cộng sản đã hiên ngang hát vang bài Quốc tế ca nghe rất căm hờn và xúc động".

96 năm sau tiếng trống hào hùng ấy, Ninh Hòa cùng cả tỉnh Khánh Hòa đang vững bước trên hành trình mới, bứt phá, vươn mình trong không gian phát triển rộng mở. Ôn lại Ngày truyền thống đấu tranh cách mạng của Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa, mỗi cán bộ, đảng viên và người dân càng khắc sâu chân lý: mọi thắng lợi vẻ vang đều bắt nguồn từ ý chí dám đứng dậy và niềm tin son sắt vào sự lãnh đạo của Đảng. Tiếng trống năm xưa vẫn thôi thúc những người con Ninh Hòa viết tiếp trang sử vàng trên quê hương cách mạng.

NGUYỄN QUỐC VIỆT

Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Khánh Hòa